Czuję ciepło, gdy widzę coś obskurnego. Rozmowa z malarzem Adamem Kozickim
( 03.11.2026 )
O podglądaniu ludzi, Muminkach i Popku, prostych przyjemnościach i trudnej samotności – z Adamem Kozickim, przy okazji wystawy „Wojna wszystkich ze wszystkimi” w Muzeum Sztuki Nowoczesnej, rozmawia Joanna Ruszczyk.
Nie wiedziałam, co to jest „Fishtank”, do którego odnosi się twoja wystawa. Musiałam sprawdzić.
I co zobaczyłaś?
Pokoje, jakby biuro, i snujący się po nich faceci. Jedzą, gadają, przeklinają. Nuda. Nie rozumiem, o co w tym chodzi.
To połączenie reality show ze streamem. Przypomina trochę „Big Brothera”. Eksperyment społeczny, który dzieje się 24 godziny na dobę siedem dni w tygodniu na specjalnej platformie – bo czasami, kiedy robi się zbyt niegrzecznie, zdejmują materiały. Ten program wyciąga na powierzchnię pokłady czegoś ciemnego, do czego ludzie raczej nie lubią się przyznawać. Pomagają w tym producenci programu, ale też sami widzowie, bo mogą wchodzić w interakcje z uczestnikami.
Jak?
Na przykład płacić za komunikat głosowy, który trąbi bardzo głośno na głośnikach. Zazwyczaj robią to po to, żeby męczyć uczestników. Komunikaty były też wykorzystywane, żeby nastawiać jednych uczestników przeciw drugim, czy ich gaslightować.
Co cię do fishtanku przyciągnęło, że postanowiłeś to malować?
W pewnym momencie uświadomiłem sobie, że dzień w dzień oglądam ten stream i zacząłem się nad tym zastanawiać. Akurat pracowałem na terapii nad tym, że mam silny nakaz bycia dobrym, a w fishtanku oglądałem ludzi, którzy pozwalają sobie na to, żeby nie być w porządku, i wzajemnie sobie dokuczają. Można sobie przy nich odpocząć od tego nakazu.
Adam Kozicki, „Był bez domu we własnym ciele”, 2025
Dużo palą. Po trzy fajki naraz.
W pierwszym sezonie do finału dostały się dwie uczestniczki, więc zrobiono serię challenge’y, żeby wyłonić zwyciężczynię, między innymi właśnie z paleniem papierosów – która pierwsza wyjara paczkę fajek. Namalowałem tę scenę, bo wydała mi się znajoma, skojarzyła mi się z zabawami z osiedla.
Wystawa przygnębiła mnie. Te pokoje pokazane z góry skojarzyły mi się z filmem „Wkraczając w pustkę” i ćpuńską meliną. Obszczany materac, facet śpiący w jakiejś masce. Zresztą tytuł tego wielkiego obrazu, „Czułem się tam sam bardzo”, jest dość wymowny. To portret pokolenia – samotni, w jakimś letargu, uzależnieni od internetu…?
Pokolenie jest bardzo zróżnicowane. Myślałem o czymś skromniejszym, o ujęciu jakiegoś wycinka.
Trzy miesiące dzień w dzień malowałem ten obraz w podziemiach MSN-u, gdzie jest pomieszczenie techniczne. Nie będzie odkrywcze, jeśli powiem, że malarz zawsze trochę maluje siebie. Jak go malowałem, czułem się umęczony i osamotniony, jak ci bohaterowie. Nie miałem czasu na spotkania ze znajomymi, wracałem do domu, chwilę spędzałem z kotami i spałem. W trakcie pracy, kiedy byłem taki wydzielony z życia, odizolowany, zrobiło się miejsce na emocje, które zaczęły ze mnie wychodzić. Emocje gromadzone przez całe życie.
Jakie?
Upokorzenie. Trochę rozpacz. Trochę żałoba. Była też radość. I lęk przed tymi emocjami. Nie miałem czasu, żeby te emocje pozakrywać miłymi rzeczami, chociażby spotkaniami z bliskimi, i może dlatego tak je mocno odczuwałem.
Te emocje przełożyły się na obraz? Pracujesz spontanicznie, czy masz projekt i go realizujesz?
Mam zazwyczaj pomysł na kompozycję, a wypełnienie – kolory, wzory pojawiały się na bieżąco. Umieszczałem na tym obrazie też elementy z mojego prywatnego życia.
Są twoje koty.
Tak, chciałem je uhonorować, bo są moim wielkim wsparciem. Jest też tybetańska litera A, która odnosi się do mojego przyjaciela, buddysty dzogczen, którego poprosiłem, żeby mnie odwiedzał w MSN-ie. On medytuje do litery A, więc zrobiłem mu miejsce do medytacji na obrazie. Postacie, które namalowałem, pojawiają się na streamie, ale wybrałem te konkretne osoby, bo przypominały mi bliskie osoby.
Adam Kozicki, fot. Anna Zegar
To też twoja prywatna opowieść?
Tak, czuję się uwikłany. Nie chciałem wchodzić w pozycję zdystansowanego naukowca. Na przykład obraz „Jest w tym piękno nieprawdaż?” jest z mojego życia, jak pomagałem przenieść pralkę znajomym. Wsadziłem się jakby do tego programu, żeby wzmocnić wątek wspólnotowości.
Widziałem ryzyko, że łatwo byłoby pójść w stronę pogardy i krytyki. Moje poprzednie cykle obrazów były bardziej pedagogiczne, nastawione na piętnowanie zła – i słusznie, bo to były tematy, które trzeba piętnować. Ale teraz chcę najpierw zrozumieć. Chciałem sympatyzować z uczestnikami fishtanku. Myślę, że jeśli chcemy sobie poradzić z prawą stroną sceny politycznej, to powinniśmy ją zrozumieć. Trzeba zrobić krok do tyłu. Miesiąc temu raper Popek wstawił kawałek odnoszący się do numeru „Mama” Queen, który najpierw mnie rozbawił, a potem dotarło do mnie, jakie to jest smutne, że 47-letni wielki chłop wciąż przeżywa traumę spowodowaną przez rodziców.
Są na wystawie portrety. Namalowałeś swoim bohaterom dużo tatuaży i żyły, nabrzmiałe, które wyglądają trochę jak sznyty, a trochę jak kable. Pomyślałam o osobach uzależnionych od opioidów. Odczytałam to biopolitycznie, jako kontrola nad społeczeństwem – fake newsy, propaganda, trolle, gry, uzależnienia…
Miałem skromne ambicje, malując te obrazy, chciałem po prostu powiedzieć: zobaczcie, co się dzieje na tych streamach! Można to na różne sposoby odbierać, na przykład dojść do wniosku, że uczestnicy są pionkami w jakiejś grze boga/maszyny/sztucznej inteligencji/kapitalizmu, który próbuje się jakoś ekstatyczne wyrazić. Tyle że to by pachniało pedagogizmem. O biopolityce nieraz myślałem, ale chyba bardziej w serii obrazów poświęconych sytuacji na granicy polsko-białoruskiej. Teraz starałem się uruchomić inny sposób myślenia – psychologiczne ujęcie społeczeństwa. Pozwoliłem poprowadzić się nieświadomości.
Jak przeszedłem przez pierwszą warstwę tego programu – dokuczania, rywalizacji, przemocy, to zobaczyłem, że są tam też proste przyjemności, z którymi łatwo mi sympatyzować. Olśniło mnie, że to jest powód, dlaczego ludzie ciągną do różnych grup, na przykład prawicowych. Myśli się o tych grupach w kontekście teorii związanych z przemocą, kumulacją władzy przez wywoływanie paniki moralnej, kontrolowaniem gniewu, ale wydaje mi się, że pełniejszy obraz będzie, jeśli uwzględnimy sfery przyjemności, które są po prostu ludzkie. Myślałem o przyjemności, naddatku, który domaga się wyrażenia. To mi pasowało do fishtanka. Miałem skojarzenia z akceleracjonizmem, ale trochę nie mam śmiałości, żeby o tym mówić, bo dopiero poznaję ten temat.
Te nabrzmiałe żyły skojarzyły mi się z nakręceniem, przyspieszeniem, nerwem w ciele. Atmosfera twoich obrazów jest mocno niepokojąca, a ty mówisz o przyjemności…
Niepokój to świetnie mi znana, jako osobie neurotycznej, emocja. Mam dużo myślenia lękowego, często piszę czarne scenariusze. Z tego co mówisz, udaje mi się to przenieść na płótno. Ale wystawa jest też o przyjemności. Cechą wspólną akceleracjonistów jest to, że w pewnym momencie następuje przebodźcowanie, przestają się zajmować akceleracjonizmem i wchodzą w inne rzeczy. Doszedłem do takiego momentu, kiedy malowałem ten duży obraz – pomyślałem, że muszę jeszcze więcej na nim umieścić, bo jest za delikatny, za słaby. A potem tyle było wrażeń, że się uniewrażliwiłem.
„Być bez domu we własnym ciele” – tytuł, który odnosi się do samotności, może braku tożsamości? Postać jest w masce.
To cytat z norweskiego filozofa Peter Wessel Zapffe, który napisał mocno poetycki tekst o momencie, kiedy uświadomił sobie swoją dogłębną samotność, sięgającą aż ciała. Takie oddzielenie pojawia się w moich obrazach. Dużo opowiadam o samotności, czuję ją, to osobiste doświadczenie, ale mam nadzieję, że znajdą się osoby, które też to poczują, oglądając wystawę. Anonimizuję postacie czy miejsca, bo chcę zostawiać dużo przestrzeni dla widza.
Jedna z postaci na dużym obrazie też ma maskę – to właśnie symbol izolacji, odcięcia?
To maska tlenowa. W fishtanku była osoba, która używała takiej maski i podłączała się do tlenu, ale namalowałem to, bo ja też jestem podłączony do tlenu, kiedy maluję aerografem – używam kompresora. On mi jakby wszedł w ciało, jest jego przedłużeniem, więc nie muszę skupiać się na malowaniu, jest naturalne dla mnie. Aerograf pasuje do tego, co robię w malarstwie.
Kojarzy się z graffiti, sztuką uliczną.
Nie tylko, był wykorzystywany kiedyś w Stanach do reklam, a jego tradycja sięga malarstwa ściennego w epoce kamienia łupanego.
Dlaczego ta metoda?
To był przypadek. Zanim kupiłem aerograf, próbowałem pędzlem tak robić, żeby to, co maluję, było rozmyte, a jednocześnie krawędź pozostała ostra. Bliska mi była estetyka zmodyfikowanej grafiki, kanciastej, nieprecyzyjnej.
Adam Kozicki „Nie jesteś już dzieckiem. Czas kraść”, 2025
Inspirujesz się starymi grami wideo.
Jak teraz w nie gram, to inaczej wyglądają, niż je pamiętałem. Ta estetyka jest mi po prostu bliska. Podczas pracy nad ostatnią wystawą przydarzyły mi się – no muszę to powiedzieć – sublimacje. Pokłady pragnienia związanego z bliskością przy jednoczesnym poczuciu samotności sublimowały się w malowanie. Miałem zintensyfikowany powrót do malarstwa – wiem, że to może dziwnie brzmi, bo jestem przecież malarzem – ale to był jakby powrót do fundamentu, korzenia. Zastanawiałem się, co mógłbym jeszcze zrobić z tym malowaniem. Zacząłem oglądać dużo malarstwa, i to takiego nie z mojej bajki. Na wystawie pojawia się pędzel, w mniejszych obrazach, tam gdzie jest ciało. Pierwszy raz od siedmiu lat wróciłem do starej techniki.
Ale obskurność, chropowatość, jakieś takie niedorobienie pozostało, to jest twój styl. Powiedziałeś w jednej z rozmów, że obskurność kojarzy ci się z ciepłem w związku z historią rodzinną.
Nic się nie zmieniło, że czuję ciepło, jak widzę coś obskurnego. Osoba, która wnosiła tę obskurność, wnosiła też bezpieczeństwo, dawała mi jednocześnie przyjemne i nieprzyjemne odczucia. Szorstkie i miłe. Ambiwalencja. Od jakiegoś czasu mam obserwację, że w miłych, ciepłych sytuacjach pod spodem mogą być też smutne. Smutne jest wnoszenie obskurności do życia. To trudne, bo chciałoby się zezłościć na tę bliską osobę, a jednocześnie ma się dla niej współczucie. Pojawiają się zupełnie różne emocje, co jest trudne, ale jednocześnie pełniejsze.
Wcześniejsze twoje wystawy – jak sam mówisz – były krytyczne, zaangażowane, wprost polityczne, na styku z aktywizmem, skierowane na zewnątrz, a ta ostatnia jest chyba bardziej do wewnątrz, osobista. To jakiś przełom?
Chyba dojrzewam twórczo. Kiedy byłem małym dzieckiem, była we mnie niezgoda na świat i to, jak jest ułożony. Chciałem, żeby coś się wydarzyło, żeby było inaczej. W poprzednich moich seriach widzę to dziecko z jego gniewem, smutkiem, różnymi trudnymi emocjami. A teraz jest więcej głosów, pojawił się też chyba głos dorosłego. Uznanie rzeczywistości.
Po aktywistycznych wątkach, zatrzymaniu przez policję, sprawach w sądzie bardzo się wypaliłem. Stresowało mnie robienie wystawy „Kolega pyta”, w której opowiadałem o przemocy służb mundurowych, bo wydawało mi się to zbyt śmiałe z mojej strony – wcielanie się w sytuację osób migranckich. Przemoc służb mundurowych na granicy polsko-białoruskiej wydała mi się jednak podobna do przemocy policyjnej, której doświadczyłem. Na przykład stałą praktyką służb na granicy było dawanie do podpisu dokumentu po polsku, którego zatrzymana osoba nie rozumiała, a ten dokument okazywał się potem zgodą na wywóz z Polski. Tak samo policja dała mi do podpisania protokół ze zdaniami, których nie powiedziałem i które były jednoznacznie obciążające. Mówiłem im o tym, a oni dalej czekali, aż go podpiszę.
Adam Kozicki „Te łzy są bez zadośćuczynienia”, 2025
Dywany, które wisiały na wystawie „Kolega pyta”, odnosiły się do „zamiatania pod dywan”?
Też, są ambiwalentne. Dywan może zakrywać coś, czego nie chce się widzieć, ale też daje przytulność. Kojarzy mi się z dzieciństwem. Jest wieloznaczny, jak ten fishtank, i Popek, i świat. Dawniej miałem skłonność do tego, żeby jednoznacznie stawiać sprawę i wydaje mi się, że ze strony publiczności też jest potrzeba jednoznacznej opowieści. Ale teraz mam opór wobec tego. Chcę dawać miejsce na wieloznaczność.
Lubię Muminki, wydają mi się wspaniałym psychotestem. Kogo nie zapytam o nie, to pamięta je inaczej. Jedna znajoma pamięta ich radosne przygody i ciepło rodzinne. Ja pamiętam przede wszystkim sceny, jak Muminki się boją. Bukka była dla mnie niepokojąca, nie wiedziałem, o co jej chodziło. Wydaje mi się, że Muminki tak działają, bo jest tam całe spektrum emocji, których można się łapać. I to jest strategia twórcza, do której chciałbym dążyć.
Dużo mówisz o samotności, ona wychodzi z twoich obrazów. Dlaczego jesteś samotny?
Powodów jest dużo. Jednym z nich są lęki. Wyrażenie pragnień dużo mnie kosztuje, bo jest od razu skontrowane lękiem – wyświetla mi się, że wyjście z pragnieniem w jakiś sposób może mnie upokorzyć. Przez długi czas moja potrzeba bliskości była kontrowana potrzebą izolowania się, co sprawiało, że jak byłem z kimś, to chciałem być sam, a jak byłem sam, chciałem z kimś. To się zmieniło, kiedy zaadoptowałem dwa malutkie koty. Nie mogłem się izolować, musiałem być z nimi, opiekować się nimi – i to mi pomogło w inny sposób ułożyć się z bliskością, już nie poprzez izolację. Teraz mogę lepiej karmić się bliskością, nie mam w sobie muru nie do przekroczenia.
Ujawniło się w tej wystawie twoje pragnienie bliskości?
To dobre ujęcie. Zdekodowałaś mnie.
Adam Kozicki, „Wojna wszystkich ze wszystkimi”
Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie
12 września 2026 – 10 stycznia 2027
kuratorka: Natalia Sielewicz