Najlepszy film braci Safdie, „Nieoszlifowane diamenty”, rozpoczyna się tam, gdzie kamera z reguły rzadko zagląda, czyli w dupie. I to nie byle czyjej, bo w dupie Adama Sandlera. Zanim kamera wyłoni się z jego okrężnicy, przemierzy cały świat. Zanurkuje w atomy wydobytego w Etiopii opalu, a powietrza zaczerpnie dopiero na oddziale proktologicznym w Nowym Jorku.

Proszę państwa, oto Pomysł! Trochę mniej niż kino, trochę więcej niż mglista idea. Wspólna twórczość Josha i Benny’ego Safdiech składa się z pomysłów takiego kalibru; uszlachetniających kino jako sztukę podwyższonej temperatury, nieustannego ruchu, zaskakujących skrótów i elips.

Jakiś czasu temu się rozstali. To również jeden z lepszych pomysłów, na które wpadli.

Gwiazdki ninja

Po wielkiej schizmie Benny Safdie nakręcił „The Smashing Machine” o nieco zapomnianej legendzie mieszanych sztuk walki, Marku Kerrze. Z kolei Josh Safdie wyreżyserował „Wielkiego Marty’ego” – film luźno inspirowany losami mało znanego po tej stronie oceanu ping-pongisty Martina Reismana.

Obaj sięgnęli po jednostki wybitne w swoich dziedzinach i po konwencję kina sportowego. Logika sportu podpowiada, że wygrany może być tylko jeden. Sztuka zadaje temu twierdzeniu kłam; zwłaszcza w czasach, w których kinu wysokiego konceptu coraz chętniej przeciwstawia się obrazy będące świadectwami wiary w człowieka oraz transparentnych reżyserskich intencji.

Gdyby nakręcić o Safdiech film, ekspozycja byłaby raczej nudnawa. Już widzę, jak jakaś Greta Gerwig czy inny Noah Baumbach zamyka ich w monochromatycznych kadrach i każe dyskutować o klasykach cinéma-vérité. Benny i Josh, synowie syryjskich Żydów, urodzili się w Queens, wychowali na Manhattanie, a pasję do kina zaszczepił w nich ojciec. Facet latał za swoimi dziećmi z kamerą Super8 wystarczająco długo, by te dały za wygraną.

Zanim nakręcili swoje najważniejsze filmy – „Bóg wie co” (2014) z Calebem Landrym Jonesem, „Good Time” (2017) z Robertem Pattinsonem oraz „Nieoszlifowane diamenty” (2019) z Adamem Sandlerem – mieli na koncie dziesiątki krótkich metraży, parę dokumentów oraz kilka fabuł, realizowanych i wspólnie, i osobno. W ich portfolio znalazło się też mnóstwo Pomysłów, choćby na zabawę konwencjami społecznie zaangażowanego thrillera. Jednym z nich był film o bezdomnym narkomanie z rosyjskimi korzeniami, który używa sklejonej z blaszanych płytek „gwiazdki ninja” (lub, jak wolą puryści, shurikenu) zamiast kastetu.

Braci się nie traci?

Utrzymywana przez kilka lat oficjalna wersja wydarzeń, jakoby bracia rozstali się z powodu „artystycznych różnic”, jest dziś powszechnie kwestionowana. Z artykułu Tatiany Siegel na stronie Page Six Hollywood, podchwyconym przez inne amerykańskie media, dowiadujemy się, że poróżniły ich nieetyczne praktyki w trakcie realizacji filmu „Good Time”.

Na planie kręcono scenę erotyczną między naturszczykami: 17-letnią dziewczyną, której nazwisko nie zostało ujawnione, oraz 32-letnim Buddym Duressem – nieżyjącym już recydywistą, który został zatrudniony przez rodzeństwo tuż po kolejnej odsiadce. Duress miał być pod wpływem narkotyków i naciskać, aby zbliżenie było niesymulowane. Josh Safdie miał być z kolei entuzjastą tego pomysłu, co po latach doprowadziło do rozłamu, gdy Benny dowiedział się o całej sprawie.

Interesujących tematów jest w tej historii znacznie więcej. Choćby wieloletnia współpraca duetu z byłym mężem Emily Ratajkowski, oskarżanym o molestowanie seksualne producentem Sebastianem Bearem-McClardem. A także praktyka street castingu (czyli poszukiwania nieprofesjonalnych aktorów i aktorek w miejscach publicznych), która coraz częściej kłóci się „nowo-obyczajową” filozofią profesjonalizacji branży filmowej.

Większość zarzutów przeciwko braciom właściwie dotyczy Josha, a Benny urasta w nich do rangi uniwersalnego symbolu bierności. Media piszą o egoizmie kontra altruizmie, empatii kontra cynizmie, no i oczywiście, „Wielki Marty” kontra „The Smashing Machine”. Nie jestem fanem takich uproszczeń, choć przyznam – jeśli dzieła Safdiech są filmowym ekwiwalentem ataku paniki, pytanie o to, kto był mózgiem, a kto nerwowo bijącym sercem, nasuwa się samo.

Oficjalna wersja, na dzień 4 lutego 2026 roku i w przededniu oscarowej ceremonii, jest następująca: Josh Safdie, ten z brodą, to lepszy reżyser. Benny Safdie, ten gładki, to lepszy człowiek. Znając ułamek prawdy oraz dwa filmy nakręcone po rozstaniu, trudno z tym polemizować. Z drugiej strony, w obydwu osią fabularną jest to samo pytanie: czy przyzwoitość to sensowna cena za obietnicę nieśmiertelności?

Bomba na twarz

Mark Kerr siedzi w szpitalnej poczekalni. Wygląda jak samobieżny befsztyk, lecz bije od niego spokój. Zaintrygowanej staruszce robi wykład z historii sztuk walki. Elokwencja oraz łatwość, z jaką zjednuje sobie jej sympatię, są zastanawiające. Trudno wyczuć, czy gość zatracił się w medialnej pozie, czy wciąż jest „dobrą mordą” z klasy robotniczej.

Wyreżyserowana przez Benny’ego Safdie biografia sportowca skłania się ku tej drugiej odpowiedzi, choć daje widzowi zaskakująco dużo swobody interpretacyjnej. Kerr jest produktem czasów, w których życie było odrobinę prostsze, a spektakl – znacznie bardziej krwawy. Sam film pokazuje jednak jego zmagania z kulturowo-społeczną presją. Sport się zmienia, media takoż, coś trzeba z tym fantem zrobić.

Jeden z pionierów MMA oraz popularyzatorów tego sportu poza granicami Stanów osiągnął w życiu wystarczająco dużo, by zasłużyć na biografię. Zaliczył też odpowiednią ilość fotogenicznych upadków – i w ringu, i poza nim, gdzie zmagał się uzależnieniem od sterydów, leków przeciwbólowych oraz neuropatią. Safdie wrzuca te grzybki do niezbyt pojemnego kociołka. Najważniejszym (chyba?) wątkiem jest relacja bohatera z żoną. Krytycy nazywają tę relację „toksyczną”, choć ja będę się upierał, że to po prostu małżeństwo – wspólnota marzeń, dysproporcja realnych potrzeb i wszystko  pomiędzy.

Kamera nie wjeżdża do rurek, którymi płyną anaboliki, na ścieżce dźwiękowej nie dudnią synth-popowe szlagiery, wszystko spoczywa na muskularnych barach aktora. Imponuje mi klarowność tej konwencji. Czasem trzeba boksować się z życiem. Kiedy indziej – z dwumetrowym Japończykiem albinosem.

Jeśli natomiast czegoś mi w filmie brakuje, to środka ciężkości. Kerr, MMA, jego żona, uzależnienie, exegi monumentum – nie mam bladego pojęcia, co jest dla Safdiego najważniejsze. Zachodzi wręcz podejrzenie, że wszystko. Czyli nic.

Biegnij, Marty, biegnij!

„Wielki Marty” Josha Safdiego ma środek ciężkości. Jest nim pytanie, które w szczytowym momencie kariery zadałby David Mamet. Czy ilość pracy włożonej w sukces unieważnia krzywdy wyrządzone innym i daje moralne prawo do nagrody?

Dziedziną pozwalającą zamienić to pytanie w coś istotnego dla, przepraszam za wyrażenie, ludzkiej kondycji, jest sport. A konkretniej – tenis stołowy. O ile starcia w oktagonie kojarzą się w popkulturze z „mocnymi” znakami (siła, atawizm, dominacja), o tyle sednem opowieści o ping-pongu jest coś na kształt kompleksu. Tenis ziemny to Coca-Cola, Real Madryt i Robin Williams. Ping-pong to Pepsi, Legia Warszawa i Jan Pietrzak. Żeby nie było: referuję jedynie popkulturowe notowania, sam tak nie uważam. Ping-pong to jedyny sport, w którym jestem naprawdę dobry.

Safdie ukazuje bohatera w momencie życiowego i sportowego przełomu. Są lata 50., w USA tenis stołowy napiera rozpędu; zmienia się technologia, rosną oczekiwania, świat powoli się otwiera. Marty Mauser (Timothée Chalamet) próbuje wdrapać się na szczyt, jego modus operandi przypomina zaś ten z innych filmów rodzeństwa – zwłaszcza „Good Time” i „Nieoszlifowanych diamentów”.

Ich bohaterowie puszczają się w szaleńczy bieg przez miasto. Zostają po nich tylko spalona ziemia i przetrącone życia. Tego, że nie warto im stawać na drodze, uczą się bohaterowie drugoplanowi, matki, żony, kochanki, przyjaciele, szefowie, zaprzysiężeni wrogowie i okazjonalni sojusznicy. „Wielki Marty” to zresztą nieformalne domknięcie trylogii o takich ludzkich taranach.

Marty też biegnie. Akompaniują mu kapele z dalekiej przyszłości. Tears for Fears śpiewają „Everybody Wants To Rule The World”. Aphaville powraca z „Forever Young”. Członkowie Public Image Ltd. zapętlają frazę „This is what you want. This is what you get”. Mało to subtelne, ale niech będzie – chodzi w końcu o plumkanie na naszych emocjach.

Ponieważ wybitny Chalamet robi z Mausera jednocześnie underdoga oraz żywioł wolnorynkowego chaosu, jedną ręką mu kibicujemy, a drugą  rękę zaciskamy w pięść. W pierwszej scenie filmu plemnik wgryza się w komórkę jajową, a potem zamienia się we frunącą nad siatką pingpongową piłeczkę. Kino pracuje na pełnych obrotach, a życie pędzi. Sport staje się kodem dramaturgicznym jednego i metaforą drugiego.

Pomysł za pomysł

W zgodzie z dotychczasową dynamiką braterskiej relacji, Josh wygrywa z Bennym na pomysły. Dla przykładu jest w „Wielki Martym” scena, której akcja rozgrywa się w obskurnym hoteliku na Brooklynie. Pod żeliwną wanną z bohaterem w środku pęka podłoga. Armatura spada piętro niżej – prosto na Abla Ferrarę, reżysera „Złego porucznika”, który we własnej wannie kąpie owczarka niemieckiego.

Mózg błyskawicznie wysyła depeszę: W – stop – O – stop – W. Zgroza, absurd, humor, no i kawał historii kina, wszystko naraz. Nie wiem, czy widziałem dotąd coś podobnego; tak odjechany spektakl kinetycznej energii, a zarazem metafora autodestrukcji pochłaniającej przypadkowe ofiary.

Jeśli jednak mówimy o atawizmach odbiorczych, przytoczę inną scenę. Oto hospitalizowany po przedawkowaniu Mark Kerr rozmawia z trenerem, miotając się w pajęczynie kłamstw, przemilczeń i pół-prawd. Zdemaskowany, ukrywa twarz w dłoniach i zanosi się szlochem. Z dwóch bolesnych doświadczeń – to jest chwili, w której matka aktora dowiedziała się o raku płuc oraz regularnego bajdurzenia ojca-alkoholika – Johnson lepi moment rzadkiej emocjonalnej prawdy. Panie i panowie, sytuacja jest dynamiczna, mamy tu Kino!

Ile na dziesięć? W rywalizacji samobójstwa z samorozwojem trudno wskazać zwycięzcę. Kilka punktów więcej dla Josha, bo się wścieknie. Nieco mniej dla Benny’ego – i tak będzie robił swoje.

P.S. Chciałbym tylko dodać, że „Wielki Marty” robi dla ping-ponga więcej niż Forrest Gump, twórcy rolek z Igrzysk Olimpijskich oraz studio Rockstar razem wzięte. Pamiętacie jeszcze, że tuż po premierze jednej z odsłon cyklu „GTA” twórcy popularnej serii gier dostali wolną rękę na tzw. „projekt od serca”? Podarowali nam wówczas symulator „pingla”. Pytam więc: gdzie jest sequel?