Kobiety jako osoby z krwi i kości Steinbecka nie interesują. Jak Zoe Kazan przepisała „Na wschód od Edenu”
( 28.10.2026 )
Nagromadzenie mizoginicznych miazmatów sprawia, że „Na wschód od Edenu” wydaje się nietypowym kandydatem do współczesnej adaptacji.
Zacznijmy tak. John Steinbeck, urodzony na początku XX stulecia prawnuk zamożnych niemieckich farmerów, przed drugą wojną światową uchodził za czołowego komunistę i lewaka Ameryki, który w swoich dziełach opiewał niezłomność i niedolę amerykańskiego ludu. Nie trzeba być znawcą literatury, aby kojarzyć „Na wschód od Edenu”, „Grona gniewu”, a zwłaszcza „Myszy i ludzi”, książkę, która jest napisana tak prostym językiem, że wiele lat służyła do nauki czytania dorosłych analfabetów. Tak jak w przypadku „Mistrza i Małgorzaty” lub „Anny Kareniny”, postaci i fabuła „Na wschód od Edenu” są znane nawet tym, którzy nigdy powieści nie czytali.
W 1938 roku Steinbeck był już uznanym autorem „Gron gniewu”, twórcą nowoczesnej amerykańskiej mitologii, zanurzonej, co ważne, w micie złotodajnej Kalifornii, tej „Ameryki Ameryki”. Z tym że lata 30. XX wieku były na amerykańskich równinach czasem katastrofy ekologicznej, tzw. dust bowl, „czarnego pyłu”, kiedy nieustanne susze i burze pustynne torpedowały rolnictwo. Z pierwszymi przedwojennymi sukcesami literackimi przyszło szarżowanie w życiu prywatnym. W nocnym klubie poznał piosenkarkę jazzową, Gwyndoline Conger. Był wtedy statecznym mężem i ojcem, co nie przeszkodziło mu ubiegać się o względy długonogiej, rudowłosej Gwyn, która nie chciała jednak rozbijać rodziny. Steinbeck miał zaprosić obie kobiety na spotkanie, Conger i swoją żonę Elaine, i powiedzieć: którakolwiek z pań bardziej mnie potrzebuje, ta będzie mnie miała. Elaine i Steinbeck rozwodzą się, po czym Gwyn zachodzi w ciążę. Jednak ten bohater amerykańskiej literatury, uchodzący za szczerego lewaka, miłośnika ludu i obrońcę uciśnionych, w domu nie zachowuje się już tak bohatersko. Romansuje i zdradza Gwyn właściwie od samego początku ich małżeństwa. Rodzą się synowie, Thomas i John Jr., a opieka nad nimi spada całkowicie na Gwyn.
„Na wschód od Edenu”, Netflix
Bo to zła kobieta była
Steinbeck rzadko okazywał czułość żonie oraz ich dwóm synom, nigdy właściwie nie chciał mieć dzieci. Gdy w czasie ciąży pojawiły się trudności, pisarz zarzucał jej, że „skomplikowała” mu życie w okresie intensywnej pracy twórczej. Kiedy w 1946 John urodził się jako wcześniak, a Gwyn musiała poświęcać mu cały swój czas z powodu zdrowotnych komplikacji dziecka i odmawiała Steinbeckowi seksu, ten miał życzyć mu śmierci. Był to „moment, w którym umarła miłość”. Wiemy to, bo kilka lat przed śmiercią Gwyn Conger podyktowała swoją biografię, która ukazała się dopiero w 2018 roku. Pod koniec lat 40., nie mogąc wytrzymać w małżeństwie, po latach wzajemnych zdrad Gwyn odeszła. Wydana w 1952 roku powieść „Na wschód od Edenu”, którą Steinbeck napisał dla swoich dwóch synów, powstała również w reakcji na burzliwy rozwód. W książce stworzył postać Cathy – prawdopodobnie najpodlejszą, najbardziej psychopatyczną postać kobiecą w całej literaturze amerykańskiej. Kobietę, która rujnuje każde życie, jakie napotka na swojej drodze, a robi to dla przyjemności.
Nie znałam wcześniej tego backgroundu powieści Steinbecka, bo i same jego książki uderzały mnie jako zbyt siermiężne i ciężkie. Kojarzył mi się z literaturą „słuszną”, więc wolałam czytać Williama Faulknera. U Faulknera pociągał mnie językowy eksperyment i umiejętność pokazania, że osoby wychowane w obskuranckim religijnym drylu i żyjące w prymitywnych warunkach materialnych posiadają fascynujące, złożone życie wewnętrzne. Dodatkową atrakcję stanowił fakt, że autor dokonał tego przy użyciu najbardziej eksperymentalnych i wywrotowych technik pisarskich, jak strumień świadomości, a nie, jak Steinbeck, stosując dość prosty, XIX-wieczny realizm literacki. Uwielbiałam za to adaptację filmową „Na wschód od Edenu” z 1955 roku w reżyserii Elii Kazana z Jamesem Deanem w roli głównej. Dean jest całkowicie perfekcyjny jako powieściowy Cal, gniewny, niezrównoważony, ale pragnący za wszelką cenę dobra i miłości.
„Na wschód od Edenu”, Netflix
Adaptacja Kazana jest i pozostaje świetna, jednak wlokło się za nią, jak zresztą za wszystkimi filmami tego reżysera, nieprzyjemne dziedzictwo. Kazan, w latach trzydziestych jeden z głównych lewicowców Hollywood, po wojnie był rozczarowany tym, co uznawał za autorytarną strukturę amerykańskiej Partii Komunistycznej i stał się jej najzagorzalszym krytykiem. Jako jeden z nielicznych w świecie filmu współpracował z Komisją Izby Reprezentantów ds. Działalności Antyamerykańskiej podczas tzw. czerwonej paniki, czyli antykomunistycznej nagonki rozpętanej przez senatora McCarthy’ego, a wiele jego filmów ma nieprzyjemny, arogancki i prymitywny wydźwięk antysocjalistyczny. Kazanowi na rękę było ukazywanie takich historii jak ta w „Na nabrzeżach” z 1954 roku (debiut Marlona Brando), gdzie najgorszym złem świata są związki zawodowe (tutaj symbol zepsutego Hollywood), przedstawione jako banda krwiożerczych i obłudnych darmozjadów, albo właśnie losy bohaterów w „Na wschód od Edenu”. Ludzkie losy są tu determinowane przez metafizyczne moce absolutnego dobra i absolutnego zła, i tak się tylko składa, że w roli absolutnego zła występuje kobieta.
Mija 70 lat i na arenę wkracza wnuczka Kazana, Zoe. Milenialka, trochę nepo baby, ale z tych szlachetnych, które nie pchają na afisz. Przez kilka lat Zoe pracowała nad scenariuszem, który odkłamałby tę zmaskulinizowaną historię moralnego determinizmu, gdzie całe zło pochodzi od kobiet, a wszyscy są wyłącznie dobrzy albo źli. Przepisując „Na wschód od Edenu” na nowe czasy, chciała rzucić wyzwanie skomplikowanemu dziedzictwu słynnego dziadka, który ze względu na swoją działalność kapusia nie cieszy się dziś wielkim poważaniem. Jego filmy są obiektywnie wspaniałe: reżyseria, aktorstwo, rozmach, wnikliwa psychologia, doskonała znajomość amerykańskiej duszy i zakamarków ludzkiej psychologii. Ale są w jego dziełach kwestie, które wprawiają w dyskomfort, nie tylko jego obsesja na punkcie komunizmu: mizoginia, przemoc, zwłaszcza wobec kobiet i słabszych, oraz pewna wiara w nieuchronność tej przemocy.
„Na wschód od Edenu”, Netflix
Historia przemocy
Od razu muszę przyznać, że uwielbiam przepełnione emocjami rodzinne historie. Tak jesteśmy kulturowo zaprogramowani, co Steinbeck niezwykle sprawnie wykorzystuje, manipulując archetypami: tym, że wszystko dziedziczymy od rodziny; że rodzina stanowi rodzaj prawa, któremu wszyscy podlegamy, a które jest silniejsze niż wszystko inne. Mimo tematów sprawiedliwości społecznej, które podejmował w swojej twórczości, Steinbeck był w gruncie rzeczy anty-oświeceniowy. Niewielkie nadzieje pokładał w ludzkiej skłonności do czynienia dobra, jednak przede wszystkim wierzył w grzech i traumę jako reakcje na wyrządzone zło. W serialu, w przeciwieństwie do filmu Kazana, odtworzona zostaje całość powieści, a nie tylko jej końcówka, z braćmi Calem i Aronem. Zaraniem przenikającego rodzinę Trasków zła jest bowiem wojna i patriarchalna przemoc, które naznaczyły poprzednie pokolenia.
Serial Netflixa rozpoczyna się od historii Cyrusa, ojca Charlesa i Adama, który jest z kolei ojcem Arona i Cala. Cyrus jest prześladowcą, człowiekiem okrutnym i bez serca. Z pozoru przyczyną jest jego udział w wojnie secesyjnej, prędko okazuje się jednak, że Cyrus jest naturalnym sadystą. Niektórzy krytycy twierdzili, że Cyrus symbolizuje starotestamentowego Boga, który jest przecież bogiem okrutnym. Pierwszą żonę doprowadza do samobójstwa po tym, jak zaraził ją chorobą weneryczną, drugą traktuje jak służącą.
Jak swoją własność traktuje również swoich synów z dwóch różnych matek, z których Adam ma być tym czystym i dobrym, a Charles tym skalanym, ale inteligentniejszym, bardziej przenikliwym, doskonale rozumiejącym nieuczciwe motywacje ludzi wokół. Cyrus poddaje obu osieroconych chłopców militarnym torturom, a potem odbiera im jakąkolwiek możliwość decydowania o własnym życiu. Musi na każdym kroku potwierdzać swoją kontrolę, posyłając trwożnego, delikatnego Adama na wojnę, a krewkiego, garnącego się do wojny Charlesa zatrzymując wbrew jego woli na farmie. Nie zdziwi nikogo, że zachowania Cyrusa są przyczyną upadku wszystkich spokrewnionych z nim postaci. Adam przez dziesięć lat jako żołnierz kawalerii zabija rdzennych Amerykanów, potem utrzymuje się z niewolniczej pracy i staje się bezdomny. Kiedy wraca w rodzinne strony, jest pustą ludzką skorupą. W tym czasie Charles musiał przetrwać życie z ich ojcem, a potem patrzeć, jak jego brat zakochuje się w tajemniczej znajdzie, czyli Cathy, którą on sam też kocha, i pogodzić się z tym, że straci ich oboje na zawsze.
A gdzie w tym wszystkim nasza Cathy? Powieść Steinbecka jest przede wszystkim opowieścią o mężczyznach. Kobiety jako osoby z krwi i kości Steinbecka nie interesują. Interesują go stereotypy. Cathy jest złem bezwzględnym, automatem do ranienia, której motywacje nie mają znaczenia: znalazła się na tym świecie, aby niszczyć. Jest zdeprawowaną manipulatorką, która w wieku 10 lat miała zostać przyłapana na czynnościach seksualnych z nastoletnimi chłopcami – narrator implikuje, że z własnej woli – aby potem oskarżyć ich o gwałt. Morduje własnych rodziców, aby zostać prostytutką, do domu Trasków w stanie agonalnym trafia tylko dlatego, że prawie zabija ją jej alfons, z którym wchodzi w nierówną relację. Jak wszyscy mężczyźni, jakich poznaje Cathy, ów alfons się w niej zakochuje. Cathy jest dziwną kreacją: czystym złem, a jednocześnie fascynującym aniołem śmierci. W dzisiejszych czasach, przepełnionych dyskursem terapeutycznym, powstaje oczywiście pytanie: jakich to traum musiała doznać Cathy jako dziecko, że stała się tym, kim się stała?
„Na wschód od Edenu”, Netflix
Wolność
Gdyby urodziła się w odległej przeszłości, jak sugeruje Steinbeck, dziewczyna taka jak Cathy zostałaby uznana za opętaną przez diabła i spalono na stosie jako czarownicę. Dziś nazwalibyśmy ją socjopatką. Co ciekawe, termin ten pojawił się w klasyfikacji DSM-I w 1952, czyli roku publikacji „Na wschód od Edenu”. Jednak o wiele łatwiej było nazwać ją „potworem” zrodzonym z „pokrzywionej duszy”. Nagromadzenie mizoginicznych miazmatów sprawia, że „Na wschód od Edenu” wydaje się nietypowym kandydatem do współczesnej adaptacji. Sposobem Zoe Kazan na przepisanie tej opowieści na nasze czasy jest umieszczenie w jej centrum właśnie Cathy, w którą brawurowo wciela się Florence Pugh.
Przed obejrzeniem serialu nie rozumiałam dynamiki między braćmi Trask, którą na ekranie z oddaniem grają Christopher Abbott jako dobrotliwy, ale ograniczony Adam, i Mike Faist, żylasty, kochający Adama Charles. James Dean posiadał dokładnie ten rodzaj zbrukanej piękności potrzebny, by zagrać upadłego anioła, jakim jest Cal, jednak jego charyzma i aura odciągały uwagę widzów od dramatycznych starć dobra i zła, które są podstawą fabuły. Pozbawiony Deana, serial w naturalny sposób ogniskuje się wokół Cathy.
Sposobem Kazan na przedstawienie kobiety „złej” jest przede wszystkim podkreślenie złożoności postaci. Zamiast łotrzycy otrzymujemy raczej antybohaterkę, której stoczenie się w świat morderstw i prostytucji jest przynajmniej częściowo umotywowane molestowaniem seksualnym w dzieciństwie, ukazanym na początku drugiego odcinka w onirycznej, wywołującej mdłości estetyce jako uwiedzenie Alicji do Krainy Czarów.
Dwuznaczność tego „uwiedzenia” oraz jego konsekwencje sprawiają, że Cathy nieskończenie ciekawie się ogląda, dosłownie. Kiedy Florence Pugh znika z ekranu, zawsze czujemy się nieco zawiedzeni. Nieistotne, czy Steinbeck był na tyle perwersyjny, żeby uważać, że dziesięcioletnie dziewczynki chcą być molestowane, ani też, czy jest to psychologicznie wiarygodne. Ta historia jest ciekawa przede wszystkim dlatego, że Cathy od początku nie interesuje sam seks – interesuje ją władza. Szybko uczy się, że kobiety żadnej władzy w tym świecie nie posiadają. W monologu na początku serialu Cathy opisuje swój światopogląd: „Jedyna wolność na świecie, jaka istnieje, to wolność ekonomiczna”. Władza to wolność, a wolność to pieniądze. We wczesnokapitalistycznym świecie przełomu XIX i XX wieku kobieta może mieć własne pieniądze albo dzięki temu, że rodzi się w bogatej rodzinie i je dziedziczy, albo dzięki temu, że wychodzi za mąż i zostaje własnością męża. Rodzice Cathy są ubodzy, a małżeństwo jej nie interesuje, więc w interpretacji Kazan i Pugh bohaterka używa zatem seksu, a potem buduje swoje seksualne imperium właśnie po to, aby wydobyć się spod męskiej władzy.
Jednocześnie ewidentnie rozkoszuje się władzą, jaką ma nad męskim pożądaniem, dlatego wybiera taką, a nie inną ścieżkę kariery. To dlatego zaczyna specjalizować się w BDSM i czyni z tego specjalność swojego gotyckiego, przepysznie urządzonego burdelu, w którym delektuje się kolekcjonowaniem kompromitującego materiału o lokalnych politykach, biznesmenach i innych mężczyznach. Ci posiadają władzę w świecie społecznym, do którego ona nie ma dostępu i z którego jest wykluczona. Kazan pominęła najbardziej drastyczne elementy powieści. Nie ma tu potwornej sceny z dwoma chłopcami, w której ona sama rzekomo wiąże sobie ręce, by zostać przez nich zgwałconą. To byłoby już zbyt wiele.
Showrunnerka odwraca też część znaczeń przypisanych wydarzeniom w powieści. Nauczyciel łaciny, który w oryginale był jedynie naiwnym, zmanipulowanym człowiekiem, tutaj staje się drapieżnikiem próbującym usidlić czternastolatkę i słusznie ponosi za to karę. Kiedy ojciec chłoszcze Cathy, karze ją za ucieczkę z domu, a nie bycie ladacznicą. „Jesteś moją własnością! A teraz ją zbezcześciłaś!” – wykrzykuje do niej, wymierzając jej ciosy. Mówi to samo, co Cyrus Trask do swoich synów. Koło się zamyka. Więc kiedy jej dom rodzinny staje w płomieniach, nabiera to posmaku słusznej kary. U Kazan nacisk zostaje położony na to, z jakich okoliczności wyrasta zło kryjące się w Cathy.
„Na wschód od Edenu”, Netflix
Genderowy przewrót
Pugh gra ją tak uwodzicielsko, że łatwo jest natychmiast zaakceptować i przejąć jej światopogląd. A jednak, gdyby wszyscy tak jak ona wierzyli, że cel uświęca środki, i usprawiedliwiali swoje zbrodnie w makiaweliczny sposób, świat nie wyglądałby tak, jak wygląda. Wywód Cathy o tym, że nie ma alternatywy, brzmi fałszywie. Gdyby chodziło jej tylko o pieniądze, zamordowałaby Adama i odziedziczyła jego majątek. Może chodzi jednak o coś innego. Cathy pragnie przede wszystkim władzy i kontroli, dlatego knuje intrygę, by po ucieczce przejąć dom publiczny madame Faye – podoba jej się sprawowanie władzy, bo tak naprawdę pragnie wydobywać brzydotę innych ludzi. W ten sposób udowadnia, że nie tylko ona jest zła. Z czasem to zaczyna być nużące.
Dlatego większą innowacją jest u Kazan sposób potraktowania postaci męskich. Postrzelony przez nią Adam wraca do zdrowia nie dzięki kobiecie, lecz za sprawą swojego służącego, Lee, urodzonego w Stanach Chińczyka, który przecierpiał znacznie więcej niż Cathy, Adam i Charles razem wzięci, a jednak, zaskakująco, nie stał się potworem. U Steinbecka, jak i u Kazana seniora, Lee mówi tzw. pidgin English, dziecięcą, prymitywną formą angielskiego, która jest rasistowską karykaturą, a zarazem kamuflażem w białym społeczeństwie. U Zoe Kazan Lee odzyskuje podmiotowość – jest doskonale oczytany i wyrafinowany, ale jego pozycja w amerykańskim społeczeństwie zawsze była zbyt słaba, aby mógł realizować swoje pragnienia. Zostaje więc na lata kucharzem Adama, prowadzi jego dom i jest de facto matką synów Cathy, którzy kochają go bardziej od swojego ojca. To jedna z najciekawszych postaci u samego Steinbecka, który, choć niewolny od stereotypów, nadał mu człowieczeństwo. Grający go Hoon Lee ukazuje głęboki tragizm tej postaci, która wielokrotnie chce odejść, ale nie potrafi.
„Na wschód od Edenu”, Netflix
To również Lee przedstawia zbolałemu Adamowi biblijną koncepcję „timshel”. To hebrajskie słowo, którego użył Bóg, zwracając się do Kaina, zanim ten zamordował swojego brata. W polskim przekładzie Biblii taka konstrukcja nie występuje, ale w najbardziej popularnym przekładzie Starego Testamentu na angielski, Biblii Króla Jakuba, „timshel” oddano jako „thou shalt rule”, czyli „będziesz panował” (nad grzechem). Steinbeck wynajduje interpretację słowa „będziesz” jako „możesz”, poświadczając, że Bóg dał ludziom wolną wolę w czynieniu zarówno dobra, jak i zła. Wolność wyboru zawsze jest człowiekowi dana.
U Kazan rzeczywiście ta wolność wyboru jakoś w końcu wybrzmiewa. We współpracy z pisarzem Alexandrem Chee pogłębiła wątek wykorzenienia Lee z chińskiego świata, do którego nie przynależy w pełni i do którego nie może już wrócić. Mimo że intelektualnie góruje nad większością białych, z którymi się styka, a z pewnością nad Adamem, to właśnie komuś o jego ograniczonej umysłowości Lee musiał podporządkować swoje życie. Odkupieniem za jego zmarnowaną młodość staje się miłość wychowywanych chłopców. Lee jest zwierciadlanym odbiciem Cathy, ale takim, który mimo swoich trudnych doświadczeń nie chce wyrządzać zła. Jeśli Cathy decyduje się postępować źle, to na skutek owej wolności, którą zdobywa za wszelką cenę. W pewnym sensie potwierdza jej człowieczeństwo.
Czasem najbardziej progresywne, wywrotowe dzieła, które stają się klasyką, są tworzone przez osoby o skomplikowanej, by nie powiedzieć – zafałszowanej historii. Jednak nie tylko dlatego serialowa adaptacja powieści zanurzonej w pierwotnej, biblijnej mitologii ma taką siłę oddziaływania. Biorąc pod uwagę, że Ameryka znajduje się od lat w kleszczach toksycznej turboprawicy, sięgnięcie po ten klasyk to coś więcej niż nieumiejętność wymyślania własnej mitologii przez współczesną kulturę popularną. Zoe Kazan przepisała Steinbecka na nowe czasy i wydobyła z jego powieści współczesne problemy: walkę o upodmiotowienie kobiet, kryzys męskości, rasizm i rozwarstwienie współczesnej Ameryki. Zrobiła to z subtelnością i głębią, o jakiej chyba marzyli twórcy innej produkcji Netfliksa, czyli „Lalki”, ale zabrakło im odwagi.
„Na wschód od Edenu”, Netflix