Kultura obowiązkowa 22-28 września

Kacper Peresada

Kultura obowiązkowa 22-28 września

( 22.09.2025 )

W Lublinie i Wrocławiu głosy z Ukrainy mówią o wojnie sztuką. W Warszawie Fringe rozlewa się po mieście, a na Woli mówimy o starości. Warszawska Jesień ruszyła z muzyką nową. A do tego okazja, żeby popatrzeć na taniec w ramach Rozdroży i czas na znalezienie ukrytych wad w Lizbonie.

Voices from Ukraine
23 września – 16 listopada, Galeria Labirynt, Lublin
26 września – 25 stycznia, BWA Wrocław, Wrocław
do 26 września, BWA Zielona Góra, Zielona Góra

Trzy miasta, trzy wystawy, jeden głos. „Voices From Ukraine” to wielowątkowy projekt artystyczny, w którym osoby twórcze z Ukrainy (m.in. Zhanna Kadyrova, Davyd Chychkan, Nikita Kadan, Kinder Album czy Sasha Kurmaz) komentują rzeczywistość z perspektywy kraju doświadczającego rosyjskiej agresji. Wojna jest tu nie tylko tematem, lecz i punktem wyjścia do szerszej refleksji o wolności, demokracji i odpowiedzialności za wspólną przyszłość. Lubelska odsłona wystawy skupia się na codziennych doświadczeniach, politycznej wyobraźni i emocjonalnym krajobrazie czasu wojny. W obliczu autorytarnych tendencji i postępującej erozji wartości sztuka staje się formą oporu i narzędziem konstruowania nowych scenariuszy. Wystawa jest też przypomnieniem, że to, co dzieje się dziś za naszą wschodnią granicą, dotyczy nas wszystkich. We Wrocławiu natomiast ważnym elementem jest mapa Ukrainy, która pozwala widzom poznać tereny zagrabione lub odzyskane, co pozwala prowadzić artystom narrację o zniszczeniu, ale co najważniejsze – również o odrodzeniu. Mint jest patronem wydarzenia.

Yana Kononova, praca z cyklu „X-Scapes”, 2022, fotografia

FRINGE Warszawa
24-28 września, Warszawa

Czwarta edycja Fringe Warszawa ponownie połączy niezależne przestrzenie artystyczne stolicy w pięciodniowe święto oddolnej sztuki wizualnej. Od 24 do 28 września miasto zamieni się w scenę dla inicjatyw, które na co dzień funkcjonują poza głównym nurtem – od pracowni i galerii typu artist-run space, przez mieszkania prywatne, po garaże, cukiernie i kioski. Projekt narodził się w 2022 roku jako sojusz dziewięciu warszawskich inicjatyw, inspirowany ruchem fringe z Edynburga. Dziś to kilkadziesiąt aktywnych miejsc, które przez cały rok pracują na rzecz niezależnej sceny, a pod koniec września łączą siły, by wspólnie opowiedzieć o tym, co dzieje się „na marginesach” głównego obiegu. W tym roku FRINGE poszerza się o nowy program performatywny – każdego wieczoru w Warszawskim Obserwatorium Kultury odbędą się dwa performanse, a także specjalne oprowadzania i spacery po różnych dzielnicach miasta. Nie wiem, jak dla was, ale dla mnie możliwość wyjścia na miasto i chodzenia od sztuki do sztuki wywołuje uśmiech na mojej zmęczonej twarzy. Koniec z bar crawlami, czas na art crawle.

Pracownia pamięci, wystawa Tymoteusza Tryzno

Starsze miasto
26 września – 29 marca 2026, Muzeum Woli, Warszawa

Czy Warszawa jest gotowa na starzenie się społeczeństwa? Czy pamiętamy, że temat starości dotyczy każdej i każdego z nas, niezależnie od wieku? Ja tak, bo od 15 roku życia panicznie boję się śmierci. Nowa wystawa w ramach festiwalu „Warszawa w budowie” przygląda się doświadczeniu starzenia się osób starszych w życiu miasta. Pokazuje starość nie jako problem, lecz jako pełnoprawny etap życia – z jego potencjałem, potrzebami i codziennością. W przestrzeniach Muzeum Woli zobaczymy prace m.in. Władysława Hasiora, Zbigniewa Libery, Moniki Mamzety, Romana Opałki i Agaty Zbylut, a także nowe realizacje przygotowane specjalnie na wystawę m.in. przez Janusza Byszewskiego i Mariusza Libla (Grupa Twożywo), Ewę Cieniak, Magdę Mosiewicz i Lilianę Zeic. Temat starości zostanie ukazany z wielu perspektyw, ponieważ głos zabiorą seniorki i seniorzy, osoby opiekujące się bliskimi, a także przedstawiciele organizacji społecznych i miejskich instytucji.

Trening Rock Steady Boxing dla osób z chorobą Parkinsona, fot. Tomasz Kaczor, Muzeum Warszawy 2022

Warszawska Jesień
19-27 września, Warszawa
Mała Warszawska Jesień
19-28 września, Warszawa

„Prześwit” – pod takim hasłem odbywa się 68. edycja Warszawskiej Jesieni. Główne pasmo festiwalu, kuratorowane przez Komisję Programową ZKP, eksploruje ansamblowość w najróżniejszych formach: od oper, przez performanse, po instalacje i soundscape’y. W programie m.in. opera „Najlepsze miasto świata” Cezarego Duchnowskiego, koncerty London Sinfonietty, Ensemble Modern czy Cikady. Towarzyszyć im będą rozmowy, warsztaty i wydarzenia w ramach nurtu Konteksty. W Klubowo zabrzmią wieczorne koncerty w Pardon, To Tu, a Mała Warszawska Jesień, świętująca 15-lecie, skupi się na performansie, myśleniu przestrzennym i działaniach z udziałem dzieci i młodzieży. Warszawska Jesień 2025 to ponad 70 wydarzeń, 58 premier i utwory 56 kompozytorów z 23 krajów – w Warszawie i na scenach całej Europy. Festiwal zaprasza również na pasmo HerSounds i wspólne wydarzenia z Ultima Oslo Contemporary Music Festival. Będą też audycje w radiu festiwalowym, słuchowiska i muzyczne spacery. Całość zamknie koncert finałowy – świetlisty jak tytułowy prześwit. Poza tym jest to idealny festiwal, aby pogadać z ludźmi, którzy myślą, że techno to nowa muzyka współczesna i wyjaśnić, że współeczeche już mamy.

dawno, dawno / teraz performans dźwiękowy / koncert performatywny Teatr Baj

Premiera „AlphaGo_Lee. Teoria Poświęcenia”
27 września, Teatr Studio, Warszawa

W 2016 roku świat wstrzymał oddech, gdy sztuczna inteligencja AlphaGo pokonała człowieka w jednej z najtrudniejszych gier świata – Go. Dziewięć lat później STUDIO przenosi ten epokowy moment na scenę. Spektakl „AlphaGo_Lee. Teoria Poświęcenia” w reż. Natalii Korczakowskiej to nie tylko teatralna rekonstrukcja, ale też refleksja nad miejscem człowieka w erze AI. Reżyserka, aby lepiej przygotować się do tej sztuki, odwiedziła Seul, Tokio i Londyn, prowadząc badania w środowisku graczy go, a także w siedzibie Google DeepMind, gdzie jako pierwsza artystka testowała teatralne narzędzia AI jeszcze przed ich upublicznieniem. W głównych rolach występują: Cat Kim jako Lee Sedol, Daniel Dobosz jako Demis Hassabis oraz Maja Pankiewicz jako Cassidy – dziennikarka inspirowana postacią Hannah Arendt. Muzykę stworzyli Marcin Lenarczyk i Dominik Ossowski, choreografię przygotowała Sung Im Her, a za wizualną stronę spektaklu odpowiadają m.in. Marc da Costa, Marcin „Kitty” Kosakowski i Rafał Paradowski. Spektaklowi towarzyszy obecność humanoidalnej robotki AMI, wypożyczonej z Centrum Nauki Kopernik – widzowie będą mogli wejść z nią w bezpośrednią interakcję. Ten tekst napisało AI (to kłamstwo, napisałem go sam, ale jak skończyłem go pisać, to pomyślałem, że byłby to zabawny pomysł, ale jest za późno).

( Anna Sidoruk )

Kultura obowiązkowa 1-7 grudnia

AlphaGo_Lee. Teoria Poświęcenia, fot. Sisi Cecylia

Festiwal Rozdroże
25 września – 3 października, Warszawa

Tegoroczna edycja festiwalu Rozdroże przynosi wyjątkowe wydarzenie: premierowe w Polsce występy dwóch legend światowego tańca. Amerykańska choreografka Carolyn Carlson zaprezentuje spektakl „Wyspy. Krótkie opowieści” z udziałem międzynarodowego zespołu, w tym z własnym udziałem. Z kolei japoński mistrz butō Akira Kasai pokaże autorski performance „Tańczyć Chopina”, łączący ekspresję ciała z duchowością i filozofią. Festiwalowi towarzyszą spotkania z artystami, pokazy filmowe, prelekcje i wystawa fotograficzna poświęcona butō. Gościem specjalnym będzie prof. Takashi Morishita, badacz sztuki japońskiej. Rozdroże 2025 to niepowtarzalna okazja, by doświadczyć spotkania kultur Wschodu i Zachodu, sztuki duchowej i eksperymentalnej.

Tancerz Yutaka Nakata w spektaklu Wyspy. Krótkie opowieści Carolyn Carlson Company, fot. Frédéric Iovino

Chief Adjuah
28 września, Jassmine, Warszawa

Chief Xian aTunde Adjuah (wcześniej Christian Scott) to artysta, którego muzyka wykracza poza jakiekolwiek szufladki. W swojej karierze był sześciokrotnie nominowany do nagrody Grammy i zdobył dwukrotnie nagrodę Edisona. To trębacz, kompozytor, multiinstrumentalista, producent oraz twórca innowacyjnych instrumentów (m.in. Adjuah Trumpet, Siren, N’Goni), a także koncepcji Stretch Music – idei muzyki pozbawionej gatunkowych ograniczeń. Jego muzyka to mieszanka jazzu, hip-hopu, elektroniki, wymieszana z rytmiką Afryki i Karaibów. Brzmienie, które tworzy, przepełnione jest duszą, zresztą on sam bardzo wyraziście mówi o swojej tożsamości kulturowej, która od dziecka jest dla niego inspiracją do dalszych poszukiwań artystycznych. Jeśli chcecie usłyszeć rodzącą się legendę – musicie tam być.

Chief Adjuah, Jassmine

Inherent Vices
26 września – 31 października, Her Clique, Lizbona

Dziewięcioro artystów i artystek z Europy Środkowo-Wschodniej, m.in. Jan Możdżyński, Monika Mamzeta (świeżo upieczona zdobywczyni Nagrody Głównej Fundacji Sztuki Polskiej ING na WGW 2025), Aleksandra Nowicka, Gregor Różanski czy Katarina Janečková, mierzy się z pytaniem o „wady wrodzone” człowieczeństwa. Ich prace (od malarstwa, przez instalacje i wideo, po dźwięk) są podróżą przez pamięć, pragnienia, przemoc i opór wobec norm. „Każdy z artystów jest jak przystanek na trasie przez paranoję, pracę i półszczęśliwe trwanie pożądania” - pisze Dan Duray, kurator i autor tekstu towarzyszącego wystawie. Tytuł nawiązuje do powieści „Wady ukrytej” Thomasa Pynchona i używanego w ubezpieczeniach pojęcia oznaczającego defekt, którego nie da się uniknąć. „Nie możemy ubezpieczyć tego statku - on na pewno zatonie” - dodaje Duray, przywołując sens „inherent vice”. Artyści i artystki wystawy zdają się jednak nie tylko ostrzegać przed katastrofą, ale też badać, co jeszcze da się ocalić.