Cykl „Front Wizualny” na 25. Międzynarodowym Festiwalu BNP Paribas Nowe Horyzonty to prawdziwy skarb. Przede wszystkim dlatego, że prezentuje filmy, które mają mniejsze szanse na trafienie do szerokiej dystrybucji. A przecież właśnie po to jeździ się na festiwale filmowe – by siedzieć w kinie i patrzeć na coś, czego nigdy więcej się nie zobaczy. W tym cyklu chodzi o coś jeszcze – o przenikanie kina i sztuk wizualnych. Nie użyję modnego słowa na „l” z zeszłego roku, ale właśnie o tę przestrzeń pomiędzy dwoma światami tu chodzi. Tegoroczna selekcja filmów, nadzorowana przez Ewę Szabłowską, to dla mnie również refleksja nad światem pracy – i tym, co po pracy. Bo to właśnie praca jest wątkiem, który łączy najciekawsze filmy tej sekcji.

Żeby to lepiej zrozumieć, zabiorę Was na chwilę do galerii sztuki. Kilka lat temu w Mediolanie duński duet Elmgreen & Dragset – jeden z najważniejszych europejskich kolektywów artystycznych – zaprezentował wystawę o pracy. Artyści stworzyli wielką instalację przypominającą scenografię z filmów o biurowej codzienności pracowników korporacji – białe biurka przedzielone płotkami z płyty wiórowej, unoszące się nad nimi monitory, całość oświetlona nieznośnym światłem jarzeniówek, znanym każdemu, kto zaliczył biurowe nadgodziny. Oglądanie tej instalacji latem 2021 roku było szczególnie poruszające – wtedy właśnie zastanawialiśmy się, czy do biur w ogóle jeszcze wrócimy. Dziś wiemy, że wróciliśmy. Ale dyskusja o tym, czym jest czas pracy i czas wolny, nabrała nowego znaczenia. I to właśnie jeden z tematów tegorocznego „Frontu Wizualnego”.

Redakcja tak jakby Vice, tak jakby na tropie „Magiczna Farma”

Zaczynamy od filmu, który opatrzyłbym hasztagami: #hipster #vscocam #nofilter #ironia. Dlaczego? „Magiczna Farma” w reżyserii Amalii Ulman to film w filmie. Ekipa dziennikarzy przypominająca zespół Vice’a tropi – jak na ich styl przystało – dziwny, niszowy temat, gdzieś poza horyzontem zainteresowania globalnych mediów. Ich liderką jest Edna (w tej roli Chloë Sevigny), choć jej przywództwo niewiele znaczy. Tropiąc artystów-performerów z Ameryki Południowej, mylą miasta i kraje, ale nie szkodzi – zaradni dziennikarze są w stanie zrobić „temat” wszędzie.

Tak jak zauważyli krytycy po Sundance i Cannes – to film o amerykańskim kolonializmie, o orientalizującym spojrzeniu Zachodu na resztę świata. Ale to też opowieść o pracy – i o tych, którzy bardzo chcą, a jednocześnie nie chcą pracować. Ludzie ci poświęcają młodość na pracę za grosze, na rzecz dużych firm. To marzenie o wspólnotowości, które kończy się wyzyskiem. Ulman, absolwentka Central Saint Martins, porusza w tym filmie tematy klasowe i zadaje pytanie: czy „podążanie za marzeniami” nie jest przypadkiem pułapką?

Uber Sex, czyli „Pijane kluski”

Amerykanie przysposobili sobie wspaniałe tłumaczenie tego, co my określamy Pad-Thaiem na ostro – „Drunken Noodles”, czyli pijane kluski, to jedno z najpopularniejszych dań na wynos. Choć w świecie zachodnim nikt już chyba nie zabiera jedzenia z restauracji, donoszą nam je objuczeni w neoprenowe plecaki pracownicy, często emigranci funkcjonujący w ramach ekonomii fuch. To oni są zbiorowym bohaterem filmu argentyńskiego reżysera Lucio Castro. I o ile w „Magicznej Farmie” uciekaliśmy z Nowego Jorku, tak tu w pierwszej scenie do miasta wracamy, podążając za młodym mężczyzną, który wakacje spędza – a jakże – produktywnie. Dostaje się na staż w jednej z nowojorskich galerii handlujących sztuką. Zagubiony w mieście i samotny, zamawia jedzenie, a potem szuka przygód. Najpierw umawia się na przygodne obciąganie w parku i – zdaje się – jest to dla niego dość wstydliwa forma bycia zdominowanym. Kolejnymi partnerami głównego bohatera będą dostawcy jedzenia.

I znów – jest to opowieść o czymś więcej niż pracy. Mamy tu przepiękne kino, oniryczne, w którym dzieją się tak niezwykłe rzeczy jak taniec fauna w lesie, gdzieś na obrzeżach miasta. Ale mnie najbardziej w pamięć zapadła właśnie estetyzacja seksu. Castro nie bez powodu oddaje seksualną energię w ręce współczesnych robotników, którzy są na tyle atrakcyjni dla młodego i – rzecz jasna – uprzywilejowanego stażysty, że ten umawia się z nimi na orgię w domu. Gdy wszystko się zaczyna, pracownicy pozostają w kaskach i sportowych okularach, wciąż z kanciastymi plecakami, rozbierają się od pasa w dół. Czy byliby tak samo atrakcyjni dla głównego bohatera, gdyby przyszli ubrani w swoje odświętne ubrania? Myślę, że w tym seksie chodzi o władzę.

Corpcore, czyli dyskretny powab nadgodzin w pracy

I „Drunken Noodles”, i „Magiczna Farma” to opowieści o tym, jak wygląda praca w ostatnich dwóch dekadach. Ta praca, którą zachłysnęli się milenialsi, i ta, która stworzyła miejsca niestałe dla tysięcy „samozatrudnionych” osób w sektorze usług. Ale „Front Wizualny” w krótkim cyklu filmów biurowych, kuratorowanych przez Michała Grzegorzka, dyrektora Galerii Studio w Warszawie, eksploruje zupełnie inną estetykę pracy – z przełomu lat 90. i 2000.

Gdzieś pomiędzy czasami reklamy Mentosa (THE FRESHMAKER!), w której młody yuppie kładł się na świeżo malowanej ławce, by w przypływie geniuszu ozdobić swój garnitur, a czasami, w których bohaterowie serialu „Teraz albo nigdy” krążyli po labiryntach jedynego wówczas drapacza chmur w Warszawie w poszukiwaniu ASAP-ów, deadline’ów i tasków. Oto czasy corporatecore’u, w których znów modne są garnitury, garsonki, plakietki, buty na szpilkach, długie włosy dzielone przedziałkiem, plakietki i elegancja rodem z „American Psycho”.

Grzegorzek pokazuje nam cykl filmów, które romansują z estetyką pracy w biurze. W jednym z nich Filipka Rutkowska – goszcząca na ekranach Nowych Horyzontów co roku (2023, „Filipka” Dawid Nickel, 2024, „To uczucie” Alex Baczyński) – wraca jako reżyserka i główna bohaterka filmu, w którym oprowadza po wystawie malarki Erny Rosenstein w Fundacji Galerii Foksal. Filipka faktycznie była pracowniczką biurową tej galerii i świetnie odnajduje się w roli elegantki, która profesjonalnie, w skrzętnym stroju, prowadzi nas po galerii (znów – ta galeria, miejsce odpoczynku i pracy zarazem).

Korporacyjną estetykę – może nieco nazbyt sentymentalnie – wykorzystuje artystka Eartheater w teledysku „Crushing”, w którym surowe i chłodne szkło pęka pod siłą dzikiego głosu artystki. To właśnie ten teledysk kazał mi się zastanowić, czy w estetyce corpcore’u jest coś więcej niż wspominki – melancholia za czasami, które są od nas na tyle odległe, że zbiorowa pamięć zaczyna wyłapywać z przeszłości tylko to, co dobre, niewinne, bo dawne. Ale właśnie wtedy przychodzi najlepszy film w całym cyklu – praca wideo Kayije Kagame, artystki szwajcarsko-rwandyjskiego pochodzenia. Wideo, w którym znów jesteśmy w szklanych domach, w dzielnicach biznesu, w pracy po godzinach, a główna bohaterka w piekle kapitalizmu odnajduje siebie – nie w roli ofiary, lecz kogoś, kto potrafi uszczknąć z tego wszystkiego coś dla siebie, a na koniec… no cóż, nie będę zdradzał spektakularnego zakończenia.

Rób to, co kochasz, a nie przepracujesz ani jednego dnia. Aha. Dzień z życia Petera Hujara

Na ten film pójdą tłumy i może dlatego warto zostawić go na koniec – ze specjalną dedykacją dla tych, którzy wytrwali do końca tego przeglądu. A popularność gwarantuje samo nazwisko wybitnego amerykańskiego fotografa Petera Hujara – artysty znanego z intymnych, delikatnych portretów ludzi, których sadzał na kanapie, a potem prosił, by spojrzeli w obiektyw. W filmie Iry Sachsa sytuacja się odwraca, bo kanwą jest rozmowa, którą w 1974 roku z artystą przeprowadziła Linda Rosenkrantz – pisarka znana z tego, że swoich artystycznych znajomych prosiła o spędzenie jednego dnia razem, a potem zamieniała te posiedzenia w barwne reportaże. Rosenkrantz i Hujar (w tych rolach Ben Whishaw i Rebecca Hall) rozmawiają od rana, przed południem piją drinka, po chwili kolejnego, sypią się anegdoty i wielkie nazwiska. Wszystko to jest jak marzenie, a jednak – cały czas, może ze względu na profesję – czułem się podczas seansu, jakbym patrzył na ludzi w pracy. Przyjemnej, miłej, niemniej pracy. Statusu Hujara dziś nikt nie podważa, ale ten film opowiada o pewnej romantyzowanej prawdzie – życie w sztuce to życie cały czas w pracy, na dobre i na złe.

Pełną listę filmów Froncie Wizualnym znajdziecie na stronie festiwalu, a my polecimy wam jeszcze: 

Kiedy zadzwonił telefon, reż. Iva Radivojević

To medytacyjny i refleksyjny film o losie, przeznaczeniu i globalnych współzależnościach, który zaskakuje swoją formą i głębią emocjonalną. Faworyt tegorocznych festiwali filmowy, więc i na Nowych Horyzontach się spodoba.

Nieznajomy pod Wielkim Łukiem, reż. Stéphane Demoustier

Francuski thriller sądowy inspirowany prawdziwymi wydarzeniami, który stawia pytania o winę, tożsamość i zderzenie kultur we współczesnej Europie.

Król Maciuś Pierwszy, reż. Jaśmina Wójcik

Eksperymentalna adaptacja klasycznej powieści Janusza Korczaka, która z dziecięcej perspektywy opowiada o władzy, sprawiedliwości i dorastaniu w trudnych czasach. To zapis formalnej gry, która jest zwycięstwem procesu nad efektem. 

Międzynarodowy Festiwal Filmowy BNP Paribas Nowe Horyzonty odbędzie się w dniach 17-27 lipca 2025 we Wrocławiu, a edycja online potrwa do 3 sierpnia.