Bez wściekłości i wrzasku

W 2025 roku Grand Prix 18. Międzynarodowego Festiwalu Teatralnego „Boska Komedia” zdobyli Tkocze Mai Kleczewskiej, na podstawie tekstu Gerharta Hauptmanna (premiera 14 lutego 2025 w Teatrze Śląskim im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach). Spektakl ukazuje skutki wczesnokapitalistycznej rewolucji pracowitości, która, zrównując nowoczesny etos pracy z paradygmatem postępu, czyli nieustannego wzrostu za cenę wyzysku zasobów ludzkich, trwale alienuje pracowników. W rezultacie późna nowoczesność, przepoczwarzywszy się w domenę taniej pracy/natury/kultury i, co gorsza, taniego życia, stała się (czas przeszły – sic!) dystopią – areną plemiennych wojen między pracownikami a pracodawcami. Reżyserka nie waży racji drapieżnego kapitalizmu. Objawia natomiast jego skutki – ukazując współczesność jako realność nie „do życia”, a co najwyżej „do przeżycia”. Paradygmat „wściekłości i wrzasku” nie ma już u Kleczewskiej takiej siły, co kiedyś, ale za to adekwatnie definiuje bestię, która co rusz wyciąga ku nam swoje pazury.

Najlepszą premierę studencką, Schody, schody, schody w reżyserii Wojciecha Farugi, dali z kolei uczniowie Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza (pierwszy pokaz 21 listopada w Teatrze Collegium Nobilium w Warszawie). Spektakl – inspirowany filmem „Pancernik Potiomkin" Siergieja Eisensteina z 1925 roku oraz krótkim metrażem „Schody” Zbigniewa Rybczyńskiego z 1987 roku – pyta o naturę współczesnych wojen, które z dziejotwórczych „wydarzeń” skarlały do żywiącego mass media „towaru” albo  „kontentu”, a w epoce mediów społecznościowych zwolna przeistoczyły się w „atrakcje” znudzonych konsumentów. W optyce Farugi i Macieja Jaszczyńskiego – współtwórcy scenariusza, odeskie schody urastają do (nie)miejsca – historycznie bezużytecznego jądra ciemności pulsującego bólem oraz emitującego bezbrzeżną pustkę. Niczego nie nauczyliśmy się na własnych błędach – mówi ze sceny „gen Z”. Cierpienie, którego doświadczamy, zadając je jednocześnie innym, donikąd nas nie prowadzi. Więcej – jedyną ulgą, jaką możemy sobie wzajemnie podarować, jest śmierć. Nie sposób wyobrazić sobie smutniejszych występów studenckich.

Piekło bliskości

Najlepszym dramatem mieszczańskim mijającego roku pozostają Sceny z życia małżeńskiego, w reżyserii Katarzyny Minkowskiej (premiera 26 kwietnia w Narodowym Starym Teatrze im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie). Spektakl stanowi wiwisekcję intymnej relacji kobiety z mężczyzną na przestrzeni lat. Okazuje się, że w zachodnioeuropejskiej cywilizacji, która wierzy już tylko w miłość, małżeńska lojalność i akceptacja stanowią zadania wykraczające poza  jednostkową perspektywę i stają się puntem wyjścia do opowieści o sprawach niezwykle dotkliwych – bolesnych, rodzących skrytość i rozmaite obrony, prowokujących do chowania się za rozmaite maski oraz konwencje. Wpisanie Ibsenowskiej Nory w bergmanowskie schematy uprzytamnia, że nic nie przychodzi nam tak ciężko jak… bliskość, naturalność oraz spełnienie.

Równie dotkliwym dramatem rodzinnym okazuje się oryginalny spektakl telewizyjny Ruda Małgorzaty Sikorskiej-Miszczuk i Wawrzyńca Kostrzewskiego, w reżyserii tego ostatniego (premiera 20 października w Teatrze Telewizji). Tytułowa bohaterka to Małgorzata Sarzyńska – malarka-amatorka z Jeleniej Góry, w którą wciela się 20 lat po jej przedwczesnej śmierci Olga Sarzyńska: aktorka teatralna i filmowa, a prywatnie córka Rudej oraz partnerka Wawrzyńca Kostrzewskiego. Artystka tworzy wbrew całemu światu – wbrew nieobecnemu ojcu, wbrew zapracowanej matce (Maria Maj), która planowała dla córki karierę urzędniczą, wbrew mężowi (Michał Czernecki), który okazał się przemocowym pijakiem, wbrew wymagającym uwagi dzieciom (Hanna R. Sągolewska i Alan Syty), a nawet wbrew tchórzliwemu kochankowi (Piotr Adamczyk). W najbardziej przejmującym momencie spektaklu malarka wylicza, co jej – mimo wszystko – wyszło. Wielka to scena! Kostrzewski po raz kolejny udowodnił, że jest obecnie najwybitniejszym twórcą oryginalnych spektakli telewizyjnych, które genialnie umuzycznia jego przyrodni brat – Piotr Łabonarski (por. z realizacją jego Wesela Stanisława Wyspiańskiego z 2018 roku). 

Nieludzkie ludzkie

Najlepszym spektaklem kostiumowym 2025 roku pozostają Krzyżacy Henryka Sienkiewicza, w reżyserii Jana Klaty (premiera 13 września w Teatrze im. Stefana Jaracza w Olsztynie). Ishbel Szatrawska zadbała o dramaturgię z fokusem na „kwestię kobiecą”, zaś Mirek Kaczmarek stworzył wymowną, acz minimalistyczną scenografię oraz kostiumy, które oczyściły średniowieczne konflikty i wojny ze wzniosłości, a następnie zrównały je z kibolskimi ustawkami. Klata ogołaca Sienkiewicza z patosu, a bohaterowszczyznę urealnia do patriarchalnej z ducha przemocy. Jego koncept nie tylko bawi, ale i wyraża diabelską ironię losu – został bowiem zrealizowany na setne urodziny olsztyńskiego teatru, który powstał w 1925 roku jako Treudank-Theater i stanowił podarek od władz pruskich za wygrany pięć lat wcześniej plebiscyt. Nawiasem mówiąc, do 1945 roku grano na tej scenie wyłącznie po niemiecku.

Z kolei najlepszym dramatem środowiskowym mijającego roku okazała się Wegetarianka zeszłorocznej noblistki Han Kang, w reżyserii Pawła Miśkiewicza (premiera 4 grudnia w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie). Tytułowa bohaterka (aktorki Dominika Bednarczyk i Alina Szczegielniak oraz tancerka Agata Jędrzejczak) nie znosi ludzkiego środowiska. Jej powrót do natury nie realizuje się jednakże w duchu sielskich czy idyllicznych toposów. Przeciwnie! Yong-hye tak dalece nie akceptuje hegemonii ludzi nad resztą stworzenia, że decyduje się na szereg radykalnych gestów wobec (arcy)ludzkich reżimów. I to począwszy od zaprzestania jedzenia mięsa, przez próby samobójcze, po redukcję własnego życia do funkcji wegetatywnych – stricte roślinnych. Miśkiewiczowi udało się zaprezentować na scenie teatralnej przepastną głębię milczenia oraz potęgę ciszy – domen, które kojarzą się z bezsiłą, choć w tym wypadku okazują się orężem wegetarianki!

(Nie)spełniona nadzieja

I wreszcie, największe nadzieje teatr polski wiązał w minionym roku z Kamilem Białaszkiem (znanym także jako raper Koza) – reżyserem Nowego PANA TADEUSZA, tylko że rapowego (premiera 28 stycznia) i Niewyczerpanego żartu Davida Fostera Wallace’a (premiera 13 grudnia w Teatrze Narodowym w Warszawie). O ile arcypolski epos w realizacji Białaszka rozczarowywał i nużył, nawiązywał bowiem do mocno zużytych klisz z żywotów blokersów, o tyle amerykańska epopeja z 1996 roku, choć stanowi dzieło cokolwiek niespełnione, znacznie bardziej mu się udała. Białaszek nie roztrwonił potencjału postironicznej powieści Wallace’a, która w dużej mierze antycypowała wrażliwości dzisiejszych zetek, a reżyserowi należącemu do tego właśnie pokolenia umożliwiła wypowiedź iście generacyjną. Manifest pokoleniowy niedawnego rapera nie brzmi jednak ostentacyjnie i – jak literacki pierwowzór – wydaje się jak gdyby… niespełniony. Ale jaki miałby być, skoro chciałby przemawiać w imieniu (absolutnego) last generation? Nawiasem mówiąc, tytuł powieści (ang. „Infinite Jest”) to cytat z księcia Hamleta, który, nadziawszy się na cmentarzu na czaszkę błazna Yoricka, nazywał go autorem „niewyczerpanych żartów”. W roli głównego bohatera, Hala Incandenzy, Białaszek obsadził zaś Hugona Tarresa, czyli zdolnego studenta warszawskiej AT, który kilka miesięcy temu zadebiutował w Teatrze Narodowym jako… Hamlet w głośnej premierze odchodzącego z dyrektorskiego stołka Jana Englerta. I jakby nie dość było tych żartów, w 2026 roku Białaszek będzie reżyserować… Hamleta w kierowanym od tego sezonu przez Maję Kleczewską Teatrze Powszechnym im. Zygmunta Hübnera w Warszawie.

Obyśmy mogli po premierze zakrzyknąć – „To się udało!”.